Aşılama (IUI) Tedavisi Nasıl Yapılır?

Aşılama (IUI), laboratuvarda yıkanıp yoğunlaştırılan spermin yumurtlama zamanında ince bir kateterle doğrudan rahim içine bırakıldığı, birkaç dakika süren bir tedavidir. İşlem için ameliyathane ya da narkoz gerekmez. Muayene masasında, smear alınmasına benzer bir pozisyonda yapılır. Sık duyulan bir yanlış, aşılamanın tüp bebeğin hafif bir türü olduğudur. Oysa aşılamada yumurta vücut dışına alınmaz ve döllenme yine kadının tüpünde kendiliğinden gerçekleşir. Bu yazıda aşılamanın ne olduğunu, kimlere önerildiğini, hazırlık sürecini, işlem gününü ve sonrasında dikkat edilecekleri sırasıyla ele alıyoruz.

Aşılama Nedir ve Gebe Kalmaya Nasıl Yardım Eder?

Aşılama, spermin rahim ağzındaki engelleri aşmasını kolaylaştırarak yumurtaya ulaşan hareketli sperm sayısını artırmayı amaçlar. Doğal ilişkide sperm hücreleri vajinadan rahim ağzına, oradan rahme ve tüplere doğru uzun bir yol alır. Bu yolculukta hücrelerin önemli kısmı yolda kalır. Aşılamada ise sperm hazırlanıp rahim boşluğunun üst kısmına, tüplere yakın bir noktaya bırakılır. Tıp dilindeki adı intrauterin inseminasyondur, yani rahim içine sperm verilmesidir. Halk arasında tohumlama ya da aşılama olarak bilinir.

Aşılama ile tüp bebek arasındaki temel fark nedir?

Tüp bebekte yumurtalar iğneyle toplanır, laboratuvarda spermle buluşturulur ve oluşan embriyo birkaç gün sonra rahme yerleştirilir. Aşılamada yumurta yerinde kalır. Döllenme, doğal gebelikte olduğu gibi tüpün içinde gerçekleşir. Bu nedenle aşılama için en az bir tüpün açık olması gerekir. İki yöntem farklı durumlara yanıt verir ve hangisinin uygun olduğu çiftin tetkiklerine, kadının yaşına ve önceki denemelere göre belirlenir. Tüp bebeğin işleyişini tüp bebek tedavisinin aşamalarını anlattığımız yazıda bulabilirsiniz.

Sperm rahme bırakıldıktan sonra döllenme nerede gerçekleşir?

Rahme bırakılan sperm hücreleri kendi hareketleriyle tüplere doğru yüzer. Yumurtalıktan atılan yumurta da tüpün uç kısmı tarafından yakalanır. Sperm ile yumurta tüpün içinde karşılaşırsa döllenme olur. Oluşan embriyo birkaç gün içinde tüp boyunca ilerleyerek rahme ulaşır ve rahim iç zarına tutunmaya çalışır. Yani aşılama, sürecin yalnızca ilk adımını kolaylaştırır. Yumurtanın atılması, döllenme ve tutunma yine vücudun kendi işleyişine bağlıdır. Tutunma, yumurtlamadan yaklaşık altı ila on gün sonra gerçekleşir.

Aşılama Kimlere ve Hangi Durumlarda Önerilir?

Aşılama, tüplerden en az birinin açık olduğu, yumurtlamanın kendiliğinden ya da ilaçla sağlanabildiği ve spermde ileri bir sorun bulunmayan çiftlerde düşünülür. Karar tek bir teste göre verilmez. Kadının yaşı, ne kadar süredir gebelik beklendiği, sperm analizi ve hormon değerleri birlikte değerlendirilir. Gebe kalmak için aşılamanın neden yapıldığı sorusunun cevabı da bu değerlendirmede ortaya çıkar. Her çiftin gebeliği zorlaştıran nedeni farklıdır.

Aşılama hangi durumlarda gündeme gelir?

• Hafif sperm sorunları: Sperm sayısı ya da hareketi sınırda düşükse, yıkama ile yoğunlaştırılan örnek rahme yakın bir noktaya ulaştırılır.
• Açıklanamayan kısırlık: Tetkikler normal olduğu hâlde gebelik oluşmayan çiftlerde ilk basamaklardan biri olarak konuşulur.
• Yumurtlama bozuklukları: İlaçla yumurtlaması sağlanan kadınlarda zamanlamayı daha düzenli hâle getirmek için kullanılabilir.
• Rahim ağzı kaynaklı engeller: Rahim ağzı salgısının spermin geçişini zorlaştırdığı durumlarda bu bölge atlanmış olur.
• İlişkide güçlükler: Vajinismus, sertleşme ya da boşalma sorunları ilişkiyi zorlaştırıyorsa bir seçenek olarak değerlendirilir.

Aşılama öncesinde hangi tetkikler istenir?

Tüplerin açık olup olmadığını görmek için çoğunlukla rahim filmi, yani HSG çekilir. Erkekte sperm analizi yapılır. Kadında adetin ikinci ya da üçüncü gününde FSH, LH, östrojen ve gerektiğinde AMH gibi hormonlara bakılır. Ultrasonla rahim ve yumurtalıklar değerlendirilir. Bazı enfeksiyon taramaları da istenebilir. Bu testlerin her birinin neyi gösterdiğini çiftlere yapılan doğurganlık testlerini ele aldığımız yazıda ayrıntılı anlattık. Tetkiklerin tedaviden önce tamamlanması, uygun olmayan bir yöntemle zaman kaybedilmesini önler.

Hangi durumlarda aşılama uygun bir seçenek olmayabilir?

İki tüpün de kapalı olduğu durumlarda aşılama işe yaramaz, çünkü sperm ile yumurta karşılaşamaz. Spermde ileri derecede sayı ya da hareket kaybı varsa da rahme bırakılan hücre yetersiz kalabilir. Yumurtalık rezervinin belirgin azaldığı ileri yaşlarda ve rahim iç zarına benzer dokunun rahim dışına yerleştiği ileri evre endometriozis gibi durumlarda başka seçenekler öne çıkabilir. Bu kararlar çiftin tüm bulgularına bakılarak verilir. Uygun yol ekiple birlikte belirlenir.

Aşılama Tedavisinde Hazırlık Süreci Nasıl İlerler?

Aşılama hazırlığı adetin ilk günlerinde yapılan bir ultrasonla başlar ve yumurtlama zamanının belirlenmesiyle tamamlanır. Bu süreç ortalama iki haftalık bir takip demektir. Amaç, yumurtanın atılacağı anı yakalamak ve spermi tam o sırada rahme ulaştırmaktır. Bazı çiftlerde aşılama ilaçsız, kendi döngüsünde yapılır. Bazılarında ise yumurtlamayı uyarıcı ilaçlarla bir ya da birkaç folikülün büyümesi sağlanır. Folikül, içinde yumurtanın geliştiği sıvı dolu kesecik demektir.

Yumurtlama nasıl uyarılır ve takip edilir?

Uyarım için ağızdan alınan tabletler ya da cilt altına yapılan hormon iğneleri kullanılabilir. İlaç seçimi kişinin yumurtlama düzenine ve önceki yanıtına göre yapılır. Tedavi boyunca belirli günlerde vajinal ultrason yapılır ve foliküllerin boyu ölçülür. Takip günleri adetin başlangıcına göre planlanır ve gerektiğinde birkaç kez tekrarlanır. Gerekirse kanda hormon düzeyine bakılır. Çok sayıda folikülün büyümesi çoğul gebelik olasılığını artırdığı için ilaç miktarını ekip ayarlar. Bu ilaçların türlerini yumurtlama iğneleri yazımızda okuyabilirsiniz.

Aşılama döngüsünde çatlatma iğnesinin saati neden önemlidir?

Folikül yeterli büyüklüğe ulaştığında, yumurtanın son olgunlaşmasını ve belirli bir zaman aralığında atılmasını sağlamak için çatlatma iğnesi yapılır. Bu iğne, vücudun yumurtlamadan hemen önce salgıladığı LH hormonunun etkisini taklit eder. Böylece yumurtlama tahmine bırakılmaz ve işlem saati planlanabilir. Çatlatma iğnesi çoğunlukla hCG hormonu içerir. Bu nedenle iğneden sonraki günlerde yapılan gebelik testi yanıltıcı biçimde pozitif çıkabilir. İğnenin saatini ekip belirler ve verilen saate olabildiğince uyulması önemlidir.

Gebe kalmak için aşılama ne zaman yapılır?

Çatlatma iğnesi yapıldıysa aşılama genellikle iğneden yaklaşık 24–36 saat sonra planlanır. Bu aralık, yumurtanın atılmasına denk gelen zamandır. İğne yapılmadan doğal döngüde ilerleniyorsa, idrar ya da kanda LH yükselmesi saptandıktan sonraki gün tercih edilebilir. İşlem saati, ultrason bulgularına ve kullanılan ilaca göre tedaviyi yürüten ekip tarafından verilir. Zamanlamanın kaçırıldığı düşünülürse ekiple hemen iletişime geçmek gerekir. Örneğin gece yapılan bir iğneden sonra aşılama, ertesi günün akşamına ya da bir sonraki sabaha denk gelebilir.

Aşılama Günü İşlem Adım Adım Nasıl Yapılır?

Aşılama günü önce erkekten sperm örneği alınır, örnek laboratuvarda hazırlanır ve ardından kadına birkaç dakika süren yerleştirme işlemi yapılır. Örneğin hazırlanması bir ila iki saat kadar sürebilir. Bu sürede çift beklemede kalır. İşlemin kendisi ise kısa ve ayaktan yapılan bir uygulamadır. Kadın işlemden sonra aynı gün evine döner. İşlem öncesinde aç kalmak ya da özel bir hazırlık yapmak gerekmez. Yanınızda bir yakınınızın bulunması, bekleme süresini daha rahat geçirmenizi sağlayabilir.

Sperm örneği nasıl alınır ve hazırlanır?

Erkekten genellikle örnekten önceki iki ila beş gün boyunca boşalmadan uzak durması istenir. Örnek, mastürbasyon yoluyla steril bir kaba alınır. Evde alınacaksa, vücut sıcaklığında ve kısa sürede laboratuvara ulaştırılması gerekir. Laboratuvarda meni sıvısı ayrılır ve hareketli sperm hücreleri küçük bir hacimde toplanır. Bu işleme sperm yıkama denir. Meni sıvısında rahme doğrudan verildiğinde kasılmaya yol açabilen maddeler bulunur. Yıkama bu maddeleri uzaklaştırır.

Hazırlanan sperm rahme nasıl bırakılır?

• Pozisyon: Kadın, jinekolojik muayenedeki gibi sırt üstü ve dizleri bükülü biçimde uzanır.
• Rahim ağzının görülmesi: Vajinaya spekulum adı verilen alet yerleştirilir ve rahim ağzı temizlenir.
• Kateterin ilerletilmesi: İnce ve yumuşak bir kateter rahim ağzından geçirilerek rahim boşluğuna ulaştırılır.
• Spermin verilmesi: Hazırlanan örnek kateterden yavaşça rahme bırakılır ve kateter geri çekilir.

Aşılama işlemi sırasında acı hissedilir mi?

İşlem sırasında çoğunlukla smear alınmasına benzer bir rahatsızlık hissedilir. Kateter rahim ağzından geçerken kısa süreli, adet sancısına benzeyen hafif bir kramp olabilir. Rahim ağzı dar ya da kıvrımlıysa geçiş biraz daha zaman alabilir. İşlemden sonra birkaç dakika uzanılması istenebilir. Uzun süre yatmanın gebelik olasılığını artırdığı gösterilmemiştir. Kadın kısa bir dinlenmenin ardından günlük yaşamına dönebilir. İşlemden sonraki saatlerde ağrı artarsa bunu ekibe bildirmek gerekir.

Aşılama Sonrasında Nelere Dikkat Edilmeli, Hangi Belirtilerde Başvurulmalı?

Aşılama sonrasında özel bir yatak istirahati gerekmez, ancak ekibin verdiği ilaçların düzenli kullanılması ve gebelik testinin önerilen günde yapılması önemlidir. Sonraki iki hafta, embriyonun rahme tutunup tutunmadığının belli olacağı bekleme dönemidir. Bu dönem kaygılı geçebilir. Gebeliği düşündüren ya da düşündürmeyen bedensel değişiklikler bu sürede güvenilir bir ipucu vermez. Bu dönemde neler hissedilebileceğini aşılama sonrası belirtilerin ne zaman başladığını konu alan yazımızda ele aldık.

Aşılamadan sonraki iki haftada neler yapılabilir?

• Günlük yaşam: İşe gitmek, yürüyüş yapmak ve ev işleriyle ilgilenmek mümkündür.
• İlaçlar: Progesteron desteği verildiyse önerilen biçimde ve kesintisiz kullanılır.
• Folik asit: Gebelik öncesinde başlanan folik asit kullanımı bu dönemde de sürer.
• Sigara ve alkol: İkisinden de uzak durulur. Bu öneri erkek eş için de geçerlidir.

Aşılamadan sonra gebelik testi hangi gün yapılır?

Kanda beta hCG testi genellikle aşılamadan yaklaşık 14 gün sonra yapılır. Daha erken yapılan test, çatlatma iğnesinden kalan hormon nedeniyle yanlış pozitif sonuç verebilir. Evde yapılan idrar testleri için de aynı durum geçerlidir. Sonuç sınırda çıkarsa test iki gün arayla tekrarlanabilir ve değerin artıp artmadığına bakılır. Test günü ve yorumu tedaviyi yürüten ekiple birlikte belirlenir. Test negatif çıkarsa adet kanaması birkaç gün içinde başlayabilir ve sonraki adım ekiple planlanır.

Hangi belirtiler beklemeden acil değerlendirme gerektirir?

Aşağıdakilerden herhangi biri tek başına görüldüğünde 112 aranmalı ya da en yakın acil servise gidilmelidir:

• Şiddetli ya da bir tarafta keskin, geçmeyen karın veya kasık ağrısı
• Pedi kısa sürede dolduran yoğun kanama
• Bayılma ya da omuz ucu ağrısıyla gelen baş dönmesi
• Nefes darlığı ya da göğüs ağrısı

Yüksek ateş ve titreme varsa aynı gün değerlendirilmek gerekir. Hafif lekelenme ya da hafif kasık krampı ise birkaç gün içinde ekibe bildirilebilir.

Aşılama, yıkanmış spermin yumurtlama zamanında rahme bırakıldığı, kısa ve ayaktan yapılan bir yöntemdir. Uygunluğu tüplerin durumu, sperm analizi, yaş ve hormon değerleri birlikte değerlendirilerek belirlenir. Sonuç kişiden kişiye değişir. Size uygun yaklaşımı, kaç deneme yapılacağını ve olası bekleme süresini sizi izleyen hekim ya da ebeyle açıkça konuşmanızı öneriyoruz.