Ovulasyon (Yumurtlama) Nedir ve Nasıl Gerçekleşir?

Ovulasyon ya da yumurtlama, olgunlaşan bir yumurtanın yumurtalıktan atılarak döllenebileceği tüpe geçmesidir. Bu olay her adet döngüsünde genellikle bir kez yaşanır ve gebeliğin mümkün olması için şarttır. Halk arasında yumurta çatlaması denir, çünkü yumurtayı taşıyan sıvı dolu kesecik yırtılarak yumurtayı serbest bırakır. Sık karşılaştığımız bir yanılgı, yumurtalığın kendisinin çatladığını ya da hasar gördüğünü düşünmektir. Oysa yırtılan yalnızca küçük bir kesecik olur ve yumurtalık bu süreci her ay olağan biçimde tamamlar. Bu yazıda ovulasyonun tanımını, yumurtanın atılma sürecini, bu süreci yöneten hormonları ve yumurtlamanın düzenli olmadığı durumları açıklıyoruz.

Ovulasyon Ne Demektir, Yumurta Çatlamasıyla Aynı Şey mi?

Ovulasyon, Latince kökenli bir terimdir ve Türkçede yumurtlama anlamına gelir. Yumurta çatlaması da aynı olayın gündelik adıdır, yani üç ifade aynı süreci anlatır. Bu süreçte yumurtalıktaki olgun kesecik, yani folikül, yırtılır ve içindeki yumurta hücresi dışarı çıkar. Yumurta, tüpün yumurtalığa bakan saçaklı ucu tarafından yakalanır. Döllenme de bu tüpün içinde gerçekleşir. Yumurtlamanın döngünün hangi gününe denk geldiğini ovulasyonun adetin kaçıncı günü olduğunu anlattığımız yazıda ele aldık.

Yumurtlama sırasında yumurtalık zarar görür mü?

Yumurtlama sırasında yumurtalık zarar görmez. Yırtılan yalnızca yumurtayı taşıyan foliküldür ve bu küçük açıklık kısa sürede kapanır. Yırtılma sırasında folikülün içindeki sıvı ve az miktarda kan karın boşluğuna yayılabilir. Bu sıvı bazı kadınlarda kasıkta kısa süren bir sızıya yol açar. Folikülün geride kalan dokusu ise sarı cisme dönüşür ve hormon üretmeye devam eder. Bu döngü ergenlikten menopoza kadar her ay yinelenir.

Her döngüde neden yalnızca bir yumurta atılır?

Her döngünün başında yumurtalıklarda bir grup folikül büyümeye başlar, ancak bunlardan genellikle yalnızca biri baskın hâle gelir. Baskın folikül daha fazla östrojen üretir ve FSH hormonuna daha duyarlıdır. Yükselen östrojen beyinden gelen FSH sinyalini azaltır ve diğer foliküllerin büyümesi durur. Böylece döngü başına çoğunlukla tek yumurta atılır. Bazen iki folikül birlikte olgunlaşır ve çift yumurta ikizleri bu yolla oluşabilir. Yumurtlamayı uyarıcı tedavilerde ise birden fazla folikülün büyümesi beklenen bir durumdur.

Yumurtlama Vücutta Adım Adım Nasıl Gerçekleşir?

Yumurtlama, folikülün büyümesi, hormon sinyalinin ani yükselişi ve yumurtanın atılması olmak üzere birbirini izleyen aşamalarla gerçekleşir. Bu aşamalar adetin ilk günlerinde başlar ve düzenli 28 günlük döngüde yaklaşık iki hafta içinde tamamlanır. Her aşama bir sonrakini tetikler ve süreç bir zincirin halkaları gibi ilerler. Zincirin herhangi bir halkasında yaşanan aksama yumurtlamayı geciktirebilir ya da o ay hiç gerçekleşmemesine yol açabilir. Döngünün yumurtlamaya kadar süren bu bölümüne foliküler evre adı verilir.

Folikül nasıl büyür ve olgunlaşır?

Adetin ilk günlerinde beynin alt kısmındaki hipofiz bezi FSH, yani folikül uyarıcı hormon salgılar. Bu hormon yumurtalıklardaki foliküllerin büyümesini başlatır. Büyüyen folikülün içinde sıvı birikir ve içindeki yumurta hücresi olgunlaşır. Baskın folikül her gün biraz daha büyür ve yumurtlamadan hemen önce yaklaşık iki santimetreye ulaşır. Folikülün duvarındaki hücreler bu sırada artan miktarda östrojen üretir. Bu östrojen rahim iç zarını kalınlaştırır ve rahim ağzı akıntısını değiştirir.

LH yükselişi yumurtanın atılmasını nasıl tetikler?

Kandaki östrojen belirli bir düzeyin üzerinde birkaç gün kaldığında hipofiz bezi büyük miktarda LH, yani luteinleştirici hormon salgılar. Bu ani yükselişe LH piki denir. LH, yumurta hücresinin son olgunlaşma adımını tamamlamasını sağlar. Aynı zamanda folikül duvarını inceltir ve yırtılmaya hazırlar. Yumurtlama, LH yükselişinin başlamasından yaklaşık 24 ile 36 saat sonra gerçekleşir. İdrardan LH ölçen yumurtlama testleri bu yükselişi yakalamak için tasarlanmıştır.

Yumurta tüpe nasıl ulaşır?

Folikül yırtıldığında yumurta, çevresindeki koruyucu hücre tabakasıyla birlikte yumurtalığın yüzeyine çıkar. Tüpün yumurtalığa bakan ucunda parmak benzeri saçaklar bulunur. Bu saçaklar yumurtlama zamanında yumurtalığa yaklaşır ve yumurtayı süpürerek tüpün içine alır. Tüpün iç yüzeyindeki ince tüycükler ve kas kasılmaları yumurtayı rahme doğru yavaşça ilerletir. Yumurta bu yolculuğun başında yaklaşık 12 ile 24 saat döllenebilir durumda kalır. Tüpte bir tıkanıklık ya da yapışıklık varsa bu yolculuk aksayabilir.

Yumurtlamayı Hangi Hormonlar Yönetir?

Yumurtlamayı beyin, hipofiz bezi ve yumurtalıklar arasında kurulan hormon iletişimi yönetir. Beyindeki hipotalamus GnRH adlı sinyal hormonunu salgılar ve hipofiz bezini uyarır. Hipofiz bezi FSH ve LH üretir, yumurtalık da bu hormonlara östrojen ve progesteronla yanıt verir. Her hormonun düzeyi diğerlerinin üretimini artırır ya da baskılar. Bu karşılıklı denetim, döngünün her ay benzer bir sırayla yinelenmesini sağlar. Döngünün evrelere göre akışını adet döngüsünün fazlarını anlattığımız yazıda ayrıntılı bulabilirsiniz.

Yumurtlamada rol alan başlıca hormonlar hangileridir?

• GnRH: Hipotalamustan salgılanır ve hipofiz bezine FSH ile LH üretmesi için sinyal verir.
• FSH: Yumurtalıktaki foliküllerin büyümesini ve olgunlaşmasını başlatır.
• Östrojen: Büyüyen folikülden salgılanır, rahim iç zarını kalınlaştırır ve LH yükselişini tetikler.
• LH: Ani yükselişiyle yumurtanın son olgunlaşmasını ve folikülden atılmasını sağlar.
• Progesteron: Yumurtlamadan sonra sarı cisimden salgılanır ve rahim iç zarını gebeliğe hazırlar.

Yumurtlamadan sonra sarı cisim ne işe yarar?

Sarı cisim, yumurtanın ayrıldığı folikülün geride kalan dokusundan oluşan geçici bir hormon bezidir. Başlıca görevi progesteron salgılamaktır. Progesteron rahim iç zarını yumuşak ve besleyici bir yatağa dönüştürür. Gebelik oluşmazsa sarı cisim yaklaşık iki hafta sonra küçülür ve progesteron düşer. Bu düşüş adet kanamasını başlatır. Gebelik oluşursa embriyodan salgılanan hCG hormonu sarı cismi destekler ve progesteron üretimi sürer. Sarı cismin yeterli progesteron üretmemesi ise döngünün ikinci yarısını kısaltabilir.

Ovulasyon Döneminde Vücutta Neler Olur?

Ovulasyon döneminde rahim ağzı akıntısı artıp kayganlaşır, rahim iç zarı kalınlaşır ve yumurtlamadan sonra vücut ısısı hafifçe yükselir. Bu değişikliklerin tamamı, spermin yumurtaya ulaşmasını ve olası bir gebeliğin yerleşmesini kolaylaştırmaya yöneliktir. Bazı kadınlar bu dönemde kasıkta kısa süreli bir sızı, göğüslerde hassasiyet ya da hafif şişkinlik fark eder. Ancak birçok kadın yumurtlamayı hiç hissetmez. Bu işaretleri tek tek yumurtlamanın nasıl anlaşıldığını ele aldığımız yazıda anlattık.

Rahim ağzı ve akıntı bu dönemde nasıl değişir?

Yükselen östrojen, rahim ağzındaki bezlerin daha fazla ve daha sulu akıntı üretmesine yol açar. Yumurtlamaya yakın günlerde akıntı şeffaflaşır ve çiğ yumurta akı gibi uzayabilir. Bu kıvam, spermin rahim ağzından geçmesini ve günlerce canlı kalmasını kolaylaştırır. Rahim ağzı da bu dönemde biraz yükselir, yumuşar ve hafifçe açılır. Yumurtlamadan sonra progesteronun etkisiyle akıntı koyulaşır ve azalır. Bu değişimin ayrıntılarını yumurtlama döneminde akıntının nasıl değiştiğini anlattığımız yazıda bulabilirsiniz.

Rahim iç zarı gebeliğe nasıl hazırlanır?

Adetten sonra incelen rahim iç zarı, foliküler evrede östrojen etkisiyle kalınlaşır. Yumurtlamaya yaklaşırken ultrasonda üç çizgili bir görünüm kazanır. Yumurtlamadan sonra progesteron, bu zarın bezlerini besleyici salgı üretmeye yönlendirir. Zar böylece döllenmiş yumurtanın tutunabileceği yumuşak bir yatağa dönüşür. Yerleşme yumurtlamadan yaklaşık bir hafta sonra gerçekleşir. Gebelik oluşmazsa bu hazırlık adet kanamasıyla dökülür ve sonraki döngüde yeniden başlar. Zarın kalınlığı ve görünümü gerektiğinde döngünün farklı günlerinde ultrasonla değerlendirilir.

Yumurtlama hissedilebilir mi?

Bazı kadınlar yumurtlamayı kasığın bir tarafında beliren kısa süreli bir sızı ya da çekilme olarak hisseder. Bu ağrı birkaç dakikadan birkaç saate kadar sürebilir ve genellikle hafiftir. Birçok kadın ise yumurtlama sırasında hiçbir şey hissetmez ve bu da olağandır. Hissetmemek yumurtlamanın olmadığı anlamına gelmez. Ağrının hangi tarafta olduğu da o ay yumurtlayan yumurtalık hakkında yalnızca kaba bir ipucu verir. Şiddetli ya da günlük işleri engelleyen bir ağrı ise yumurtlamayla açıklanmamalı ve değerlendirilmelidir.

Yumurtlama Ne Zaman Düzenli Olmayabilir, Ne Zaman Değerlendirilmeli?

Yumurtlama ergenliğin ilk yıllarında, emzirme döneminde ve menopoza yaklaşırken düzensiz olabilir ya da bazı aylarda hiç gerçekleşmeyebilir. Bu dönemler dışında da stres, kilo değişimi ve bazı hormon bozuklukları yumurtlamayı aksatabilir. Ara sıra yumurtlamanın olmadığı bir döngü yaşanabilir. Hormonlu korunma yöntemi bırakıldıktan sonraki ilk aylarda da yumurtlamanın oturması zaman alabilir. Uzun süreli adet düzensizliği ise yumurtlamanın düzenli olmadığını düşündürür ve değerlendirilmelidir. Yumurtlama bozukluğunun nedenlerini yumurtlamanın neden olmadığını anlattığımız yazıda ayrıntılı ele aldık.

Hangi yaşam dönemlerinde yumurtlama seyrekleşir?

• Ergenliğin ilk yılları: İlk adetlerden sonraki birkaç yılda bazı döngüler yumurtlama olmadan geçebilir.
• Gebelik: Gebelik boyunca yumurtlama durur ve adet görülmez.
• Emzirme dönemi: Sık emzirme, yumurtlamayı baskılayan prolaktin hormonunu yüksek tutar.
• Menopoza geçiş: Kırklı yaşların sonunda yumurtlamanın olmadığı döngüler sıklaşır.

Yumurtlamanın düzenli olduğu nasıl anlaşılır?

Düzenli yumurtlamanın en basit göstergesi, 21 ile 35 gün arasında ve birbirine yakın aralıklarla gelen adetlerdir. Adet öncesinde göğüs hassasiyeti ya da hafif kramp gibi tekrarlayan yakınmalar da yumurtlamanın olduğunu düşündürebilir. Yumurtlama testlerinin her ay benzer günlerde pozitif çıkması ve vücut ısısının döngünün ikinci yarısında yükselmesi ek ipuçlarıdır. Gerektiğinde döngünün ikinci yarısında bakılan progesteron düzeyi ya da ultrason takibi yumurtlamayı doğrular. Hangi yöntemin gerekeceğine sizi izleyen hekim karar verir.

Hangi belirtilerde beklemeden acile başvurmak gerekir?

Aşağıdaki belirtilerden her biri tek başına görüldüğünde 112 aranmalı ya da en yakın acil servise gidilmelidir.

• Pedi kısa sürede dolduran yoğun vajinal kanama
• Şiddetli ya da tek tarafta bıçak saplanır gibi keskin karın veya kasık ağrısı
• Omuz ucunda ağrıyla birlikte baş dönmesi ya da bayılacak gibi olma
• Bayılma

Toparlarsak, ovulasyon olgun bir yumurtanın folikülden ayrılıp tüpe geçmesidir ve FSH, östrojen, LH ile progesteronun sıralı iş birliğiyle gerçekleşir. Bu süreç rahim ağzını, rahim iç zarını ve vücut ısısını da birlikte değiştirir. Kendi döngünüzde yumurtlamanın düzenli olup olmadığına dair sorularınızı, adet kayıtlarınızla birlikte gebeliğinizi planlarken sizi izleyen sağlık ekibine aktarabilirsiniz.