Folik Asit Eksikliği Nedir ve Neden Olur?

Folik asit eksikliği, vücuttaki folat miktarının hücre yapımı ve kan üretimi için gereken düzeyin altına inmesidir. En sık nedenleri yetersiz beslenme, alkol, emilimi bozan bağırsak hastalıkları, gebelik ve emzirme gibi ihtiyacın arttığı dönemler ve bazı ilaçlardır. Folat suda çözünen bir vitamindir ve vücut onu ancak birkaç ay yetecek kadar depolar. Bu nedenle alım azaldığında ya da kayıp arttığında düzey görece kısa sürede düşebilir. Sık duyulan bir yanılgı, eksikliğin yalnızca kötü beslenenlerde görüldüğüdür. Oysa iyi beslenen birinde de emilim sorunu ya da ilaç kullanımı eksikliğe yol açabilir. Bu yazıda folat düşüklüğünün ne anlama geldiğini, düşüşe yol açan nedenleri ve kimlerin daha fazla risk taşıdığını sırasıyla ele alıyoruz.

Folik Asit Düşüklüğü Ne Demektir?

Folik asit düşüklüğü, kan tahlilinde ölçülen folat düzeyinin laboratuvarın belirlediği alt sınırın altında çıkması ya da vücut depolarının azalmış olması demektir. Halk arasında folik asit ile folat aynı anlamda kullanılır. Tahlil sonucunda yazan değer, kandaki tüm folat biçimlerinin toplamını gösterir. Düşüklük her zaman bir hastalık bulunduğu anlamına gelmez. Bazen yalnızca son günlerdeki yetersiz beslenmeyi yansıtır. Değerlerin nasıl okunduğunu folik asit kan tahlili değerleri yazımızda ayrıntılı anlattık.

Eksiklik ile sınırda düşüklük arasındaki fark nedir?

Sınırda düşüklük, folat düzeyinin normalin alt kenarında olduğu ama henüz kansızlık gibi bir sonuç doğurmadığı durumdur. Gerçek eksiklikte ise depolar tükenmiş ve kan yapımı etkilenmeye başlamıştır. Bu ayrımı yapmak için tek bir folat değeri yeterli olmayabilir. Kan sayımı, alyuvar büyüklüğü ve gerekirse alyuvar içi folat birlikte değerlendirilir. Gebelik planlayan kadınlarda sınırda bir değer bile önemsenir.

Vücuttaki folat deposu ne kadar sürede tükenir?

Vücuttaki folatın önemli kısmı karaciğerde depolanır. Bu depo, folat alımı tamamen kesildiğinde yaklaşık üç ile dört ay yetecek kadardır. Kandaki folat düzeyi ise birkaç hafta içinde düşmeye başlar. Alyuvar içindeki folat daha yavaş azalır, çünkü alyuvarlar ortalama dört ay yaşar. Alkol kullanımı ya da gebelik gibi durumlarda bu süreler kısalabilir.

Folik Asit Neden Düşer, Beslenmenin Payı Nedir?

Folik asit en sık, besinlerle yeterli folat alınmadığı için düşer. Folat başta yeşil yapraklı sebzeler, baklagiller ve bazı meyvelerde bulunur. Bu besinlerin az tüketildiği, hazır ve işlenmiş gıdalara dayalı bir beslenme düzeni eksikliğe zemin hazırlar. Folatın ısıya duyarlı olması da yiyeceklerde bulunan miktarın sofraya ulaşmadan azalmasına yol açar. Folattan zengin yiyecekleri folik asit içeren besinler yazımızda listeledik.

Hangi beslenme alışkanlıkları eksikliğe yol açar?

• Sebze ve meyveden fakir beslenme: Özellikle koyu yeşil yapraklı sebzelerin az tüketilmesi folat alımını azaltır.
• Baklagillerin sofradan eksilmesi: Mercimek, nohut ve kuru fasulye önemli folat kaynaklarıdır.
• Hazır ve işlenmiş gıdalar: Bu ürünlerde folat genellikle düşüktür.
• Sıkı ve tek düze diyetler: Belirli besin gruplarını tamamen dışlayan diyetler eksikliğe yol açabilir.
• İştahsızlık: İleri yaş, depresyon ya da uzun süren hastalıklar besin alımını düşürür.

Pişirme ve saklama yöntemleri folatı nasıl etkiler?

Folat ısıyla bozulan ve suya kolayca geçen bir vitamindir. Ispanak ya da brokoli bol suda uzun süre haşlanıp suyu dökülürse folatın büyük kısmı kaybolur. Yemeğin saatlerce ocakta bekletilmesi ya da tekrar tekrar ısıtılması da kaybı artırır. Sebzelerin uzun süre buzdolabında beklemesi folat içeriğini zamanla düşürür. Kısa süreli buharda pişirme ve taze tüketim bu kaybı sınırlar.

Alkol folat düzeyini nasıl düşürür?

Alkol folat dengesini birkaç yoldan bozar. Bağırsakta folat emilimini azaltır, karaciğerin folat depolama yeteneğini zayıflatır ve böbreklerden atılımı artırır. Düzenli alkol kullanan kişilerde beslenme de çoğunlukla bozulduğu için eksiklik hızla gelişir. Folat eksikliğinin en sık görüldüğü gruplardan biri bu nedenle uzun süre düzenli alkol kullananlardır. Gebelik planlayan kadınlar için alkolün güvenli bir miktarı bilinmez.

Hangi Hastalıklar ve Ameliyatlar Folat Emilimini Bozar?

Folat emilimi en çok ince bağırsağın üst kısmında gerçekleşir; bu bölgeyi etkileyen hastalıklar ve ameliyatlar folat düzeyini düşürür. Kişi yeterli miktarda folat içeren besinler tüketse bile vitamin bağırsak duvarından kana geçemez. Bu tür eksikliklerde beslenmeyi düzeltmek tek başına yetmeyebilir. Altta yatan hastalığın tanınması ve tedavisi önem taşır.

Çölyak ve iltihabi bağırsak hastalıkları eksikliğe nasıl yol açar?

Çölyak hastalığında buğday, arpa ve çavdardaki gluten adlı protein ince bağırsak yüzeyine zarar verir. Emilim yüzeyi azaldığı için folat, demir ve diğer pek çok besin öğesi yeterince emilemez. Crohn hastalığı gibi iltihabi bağırsak hastalıklarında da bağırsak duvarı etkilenir. Bu hastalıkların tedavisinde kullanılan bazı ilaçlar da folat düzeyini ayrıca düşürebilir. Açıklanamayan folat düşüklüğünde bu hastalıklar araştırılır.

Mide ve bağırsak ameliyatları sonrası risk neden artar?

Kilo verme amacıyla yapılan mide ameliyatlarında besinler bağırsağın bir bölümünü atlayarak ilerler. Atlanan bölüm, folat ve demirin emildiği alanları içerebilir. Bağırsağın bir kısmının çıkarıldığı ameliyatlarda da emilim yüzeyi küçülür. Bu kişilerde ömür boyu düzenli vitamin takibi ve takviye gerekebilir. Ameliyat sonrası gebelik planlayan kadınlarda folat durumu ayrıca önemsenir.

Böbrek ve karaciğer hastalıklarının etkisi var mı?

Karaciğer, folatın depolandığı ve işlendiği ana organdır. Siroz gibi ilerlemiş karaciğer hastalıklarında folat depolama kapasitesi azalır. Diyaliz tedavisi gören böbrek hastalarında ise suda çözünen vitaminler diyaliz sıvısıyla kaybedilir. Bu hastalarda folat ihtiyacı artar ve takviye çoğunlukla tedavinin bir parçası olur. Bu kararı hastalığı izleyen hekim verir.

Gebelik ve Bazı İlaçlar Folat İhtiyacını Nasıl Değiştirir?

Gebelik folat ihtiyacını belirgin biçimde artırır, bazı ilaçlar ise folatın emilimini ya da kullanımını engelleyerek düzeyini düşürür. İki durumda da beslenme alışkanlığı değişmese bile eksiklik gelişebilir. Gebelikte artan ihtiyaç bebeğin, plasentanın ve annenin kan hacminin büyümesinden kaynaklanır. İlaçlarda ise etki, ilacın vücuttaki çalışma biçimine bağlıdır.

Gebelik ve emzirmede eksiklik neden kolay gelişir?

Gebelikte hızla bölünen hücreler folatı yoğun biçimde kullanır. İlk aylardaki bulantı ve kusma besin alımını azaltabilir. Emzirme döneminde ise folat anne sütüyle bebeğe geçer. Gebelikler arasındaki sürenin kısa olması, depoların yeniden dolmasına fırsat tanımaz. İkiz gebeliklerde ihtiyaç daha da artar. Bu nedenle gebelik öncesinden başlayan takviye ve dengeli beslenme önem taşır.

Hangi ilaç grupları folat düzeyini düşürebilir?

• Sara (epilepsi) ilaçları: Bazıları folatın emilimini ve kullanımını azaltır.
• Bazı romatizma ve kanser ilaçları: Folatın vücutta etkin biçime dönüşmesini engelleyerek çalışır.
• Bazı idrar yolu antibiyotikleri: Uzun süreli kullanımda folat metabolizmasını etkileyebilir.
• Bazı bağırsak iltihabı ilaçları: Folat emilimini azaltabilir.
• Mide asidini azaltan ilaçlar: Uzun süreli kullanımda emilimi bir miktar etkileyebilir.

Bu ilaçları kullanıyorsanız ilacınızı kendi kendinize bırakmayın. Gebelik düşünüyorsanız durumu ilacı yazan hekimle konuşun. Bu konuyu gebelik planlarken kullanılan ilaçlar yazımızda ele aldık.

Kan yıkımının arttığı hastalıklarda ne olur?

Orak hücre hastalığı ve bazı kalıtsal kansızlıklarda alyuvarlar normalden çabuk yıkılır. Kemik iliği bu kaybı karşılamak için çok daha fazla yeni hücre üretir. Bu hızlı üretim folat ihtiyacını sürekli yüksek tutar. Sedef hastalığı gibi deri hücrelerinin hızla yenilendiği hastalıklarda da folat tüketimi artabilir. Bu kişilerde düzenli takip yapılması önerilir.

Folik Asit Eksikliği Kimlerde Daha Sık Görülür?

Folik asit eksikliği gebelik planlayan ve gebe kadınlarda, emziren annelerde, ileri yaştakilerde, düzenli alkol kullananlarda ve emilim sorunu olanlarda daha sık görülür. Bu gruplarda eksikliğin belirti vermeden başlaması mümkündür. Belirtiler ortaya çıktığında depolar çoktan azalmış olabilir. Eksikliğin hangi işaretlerle kendini gösterdiğini folik asit eksikliği belirtileri yazımızda okuyabilirsiniz.

Eksiklik açısından risk taşıyan gruplar hangileridir?

• Gebelik planlayanlar ve gebeler: İhtiyaç artar, nöral tüp korunması için yeterli düzey gerekir.
• Emziren anneler: Folat sütle bebeğe aktarılır.
• İleri yaştakiler: İştahsızlık, tek düze beslenme ve çoklu ilaç kullanımı risk oluşturur.
• Düzenli alkol kullananlar: Emilim azalır, atılım artar.
• Kronik bağırsak hastalığı olanlar: Emilim yüzeyi etkilenir.

Eksikliği önlemek için günlük hayatta neler yapılabilir?

Her gün en az bir öğünde yeşil yapraklı sebze ya da baklagil bulundurmak iyi bir başlangıçtır. Sebzeleri kısa sürede ve az suda pişirmek, salatalara çiğ yeşillik eklemek folat kaybını azaltır. Gebelik planlayan kadınlar beslenmenin yanında folik asit takviyesi de kullanmalıdır. Uzun süreli ilaç kullananlar ve emilim sorunu olanlar ise düzenli tahlil yaptırarak eksikliği erken yakalayabilir. Eksiklik saptandığında izlenecek yolu folat eksikliğinin giderilmesi yazımızda açıkladık.

Sonuç olarak folat düşüklüğü yalnızca yetersiz beslenmenin değil, emilim sorunlarının, artan ihtiyacın ve bazı ilaçların da sonucu olabilir. Nedeni doğru belirlemek, eksikliğin kalıcı olarak düzeltilmesinin ön koşuludur. Tahlil sonucunuzu, kullandığınız ilaçları ve beslenme alışkanlıklarınızı sağlığınızı izleyen ebe ya da hekimle birlikte gözden geçirerek size uygun yolu belirleyebilirsiniz.