Hangi İlaçlar Hamile Kalmayı Zorlaştırır?

Hamile kalmayı zorlaştırabilen başlıca ilaçlar hormon içeren ilaçlar, prolaktini yükselten bazı psikiyatrik ve mide ilaçları, yumurtlama döneminde düzenli kullanılan iltihap giderici ağrı kesiciler ve kanser tedavileridir. Erkekte ise dışarıdan alınan testosteron ve kas geliştirici hormonlar sperm yapımını belirgin biçimde baskılayabilir. Buna karşılık antibiyotikler, ateş düşürücü ağrı kesiciler ve günlük hayatta sık kullanılan pek çok ilaç gebe kalmayı engellemez. Sık yapılan bir hata, "doğurganlığı etkiler" endişesiyle ilacı kendi kendine bırakmaktır; bu, altta yatan hastalığı kötüleştirerek gebeliği daha da güçleştirebilir. Bu yazıda ilaçların gebe kalmayı hangi yollarla etkilediğini, kadında ve erkekte öne çıkan ilaç gruplarını ve gebelik planlarken izlenecek yolu ele alıyoruz.

İlaçlar Gebe Kalmayı Hangi Yollarla Etkileyebilir?

İlaçlar gebe kalmayı başlıca üç yolla etkileyebilir: yumurtlamayı düzenleyen hormon dengesini bozarak, sperm yapımını ya da hareketini azaltarak ve cinsel istek, sertleşme ya da boşalma gibi işlevleri etkileyerek. Bu etkilerin çoğu ilacın kullanıldığı süreyle sınırlıdır ve ilaç kesildiğinde geri döner. Etkinin ne kadar belirgin olacağı ilacın türüne, miktarına, kullanım süresine ve kişinin kendi özelliklerine göre değişir. Kanser tedavileri ise bu genel kuralın dışında kalır ve kalıcı etki bırakabilir.

Bir ilaç yumurtlamayı nasıl bozabilir?

Yumurtlama, beyin ile yumurtalık arasında hormonlarla kurulan bir haberleşmeye bağlıdır. Bazı ilaçlar bu haberleşmeyi doğrudan hormon taşıyarak, bazıları ise beyindeki dopamin dengesini değiştirerek etkiler. Dopamin azaldığında süt hormonu prolaktin yükselir ve prolaktin yükseldiğinde yumurtlama baskılanabilir. Bu durumda adetler seyrekleşir, kesilebilir ya da göğüsten süt gelebilir. Bir ilaçla birlikte adet düzeniniz değiştiyse bunu ilacı yazan hekime bildirmek, nedenin bulunmasını kolaylaştırır.

İlaçlar sperm üzerinde nasıl etki eder?

Sperm yapımı yaklaşık üç aylık bir süreçtir ve testislere gelen hormon sinyallerine bağlıdır. Dışarıdan hormon veren ilaçlar bu sinyali susturarak sperm yapımını yavaşlatabilir. Bazı ilaçlar ise doğrudan sperm hücrelerinin olgunlaşmasını ya da hareketini etkiler. Bir kısım ilaç da boşalan sıvının miktarını azaltır ya da sıvının geriye, idrar kesesine kaçmasına yol açar. Sperm yenilenme süresi nedeniyle ilacın etkisi kesildikten sonra da birkaç ay sürebilir.

Kanser ilaçlarının etkisi neden diğerlerinden farklıdır?

Kemoterapi ilaçları hızla bölünen hücreleri hedef aldığı için yumurtalıktaki yumurta hücrelerine ve testisteki sperm üreten hücrelere de zarar verebilir. Bu etki, diğer ilaç gruplarının aksine kalıcı olabilir. Etkinin büyüklüğü ilacın türüne, toplam miktarına ve kişinin yaşına bağlıdır. Bu nedenle tedaviden önce yumurta, embriyo ya da sperm dondurma seçenekleri konuşulur. Tedaviden sonraki dönemi kemoterapi sonrasında gebeliği anlattığımız yazıda ele aldık.

Kadınlarda Hamile Kalmayı Engelleyen İlaçlar Hangileridir?

Kadınlarda hamile kalmayı engelleyebilen ilaçların başında doğum kontrol amaçlı hormonlar ve prolaktini yükselten ilaçlar gelir. Uzun süre yüksek miktarda kullanılan kortizon türevleri ve yumurtlama günlerinde düzenli alınan iltihap giderici ağrı kesiciler de bu gruptadır. Bunların bir kısmı gebeliği önlemek için zaten tasarlanmıştır, bir kısmı ise yan etki olarak yumurtlamayı aksatır. Hepsinde ortak nokta, etkinin genellikle ilaç kullanıldığı sürece görülmesidir. Hangi ilacın ne zaman bırakılacağına ise mutlaka ilacı yazan hekimle birlikte karar verilir.

Hormon içeren ilaçların etkisi bırakıldıktan sonra sürer mi?

Doğum kontrol hapı, halka ve bant bırakıldığında yumurtlama genellikle kısa sürede geri döner. Üç ayda bir yapılan uzun etkili doğum kontrol iğnesinde ise doğurganlığın geri dönmesi birkaç ay ile bir yılı, bazen daha uzun bir süreyi bulabilir. Bu fark kalıcı bir zarar değil, ilacın vücuttan yavaş çekilmesinin sonucudur. Bırakma sonrasındaki süreci doğum kontrol hapı bırakıldıktan sonra gebeliği anlattığımız yazıda bulabilirsiniz. Hormonlu rahim içi araç çıkarıldığında da yumurtlama düzeni kısa sürede kendi akışına döner.

Prolaktini yükselten ilaçlar hangileridir?

• Bazı psikoz ilaçları: Dopamin etkisini azaltan bu ilaçlar prolaktini belirgin yükseltebilir.
• Bazı bulantı ve mide boşaltıcı ilaçlar: Uzun süreli kullanımda süt hormonunu artırabilir.
• Bazı antidepresanlar: Daha seyrek ve genellikle hafif bir yükselmeye yol açabilir.
• Güçlü ağrı kesiciler: Opioid grubu, yani narkotik ağrı kesicilerin uzun süreli kullanımı hormon dengesini etkileyebilir.

Prolaktin yüksekliğinin yumurtlamaya etkisini prolaktin değerini anlattığımız yazıda ayrıntılı ele aldık.

İltihap giderici ağrı kesiciler yumurtlamayı etkiler mi?

Kas ve eklem ağrılarında kullanılan iltihap giderici ağrı kesiciler, yumurtlama günlerinde düzenli olarak alındığında folikülün çatlamasını geciktirebilir. Bu durumda olgun kesecik yerinde kalabilir ve o döngüde yumurta serbest kalmayabilir. Etki geçicidir ve ilaç bırakıldığında sonraki döngülerde ortadan kalkar. Ara sıra bir iki kez kullanmanın gebe kalmayı engellemesi beklenmez. Süregen ağrı nedeniyle bu ilaçları sürekli kullanıyorsanız, gebelik planınızı ilacı yazan hekimle paylaşmanız yararlı olur.

Erkeklerde Sperm Kalitesini Etkileyen İlaçlar Nelerdir?

Erkeklerde sperm kalitesini en belirgin biçimde etkileyen ilaçlar dışarıdan alınan testosteron ve kas geliştirici hormonlardır; bazı bağırsak, prostat ve psikiyatrik ilaçlar da etkili olabilir. Bu ilaçlar sperm sayısını azaltabilir, hareketini bozabilir ya da boşalmayı etkileyebilir. Sperm yaklaşık üç ayda yenilendiği için ilaç kesildikten sonra düzelme de bu süreye yayılır. Bu nedenle gebelik planlayan erkeklerin de kullandıkları ilaçları gözden geçirmesi önemlidir.

Testosteron ve kas geliştirici hormonlar neden sperm yapımını durdurur?

Dışarıdan testosteron alındığında beyin vücutta yeterli hormon olduğunu algılar ve testisleri uyaran FSH ile LH salgısını azaltır. Testisler bu uyarıyı alamayınca sperm üretimi yavaşlar ve bazen tamamen durur. Spor salonlarında kullanılan kas geliştirici hormonlar da aynı yolla etki eder. Bu ilaçlar bırakıldıktan sonra sperm yapımının geri gelmesi aylar sürebilir, uzun süreli kullanımda ise geri dönüş gecikebilir. Testosteron eksikliği nedeniyle tedavi alan bir erkek gebelik planlıyorsa tedavi seçeneği hekimiyle yeniden değerlendirilir.

Erkekte başka hangi ilaçlar sperm ya da boşalmayı etkileyebilir?

• Bağırsak iltihabı ve romatizma ilaçları: Bu gruptaki bazı ilaçlar sperm sayısını geçici olarak azaltabilir.
• Prostat büyümesi ve saç dökülmesi ilaçları: Bazıları boşalan sıvının miktarını azaltabilir.
• İdrar yolunu gevşeten ilaçlar: Boşalmanın geriye, idrar kesesine doğru olmasına yol açabilir.
• Bazı tansiyon ilaçları: Sertleşme sorunlarına neden olarak gebeliği dolaylı biçimde geciktirebilir.

Antidepresanlar ve Psikiyatrik İlaçlar Gebe Kalmayı Engeller mi?

Antidepresanlar ve diğer psikiyatrik ilaçlar gebe kalmayı genellikle doğrudan engellemez; ancak bazıları prolaktini yükselterek, cinsel isteği azaltarak ya da boşalmayı geciktirerek dolaylı etki yapabilir. Bu etki ilaçtan ilaca belirgin farklılık gösterir. Tedavi edilmeyen depresyon ve kaygı bozukluğu da kendi başına cinsel yaşamı, uyku düzenini ve adet döngüsünü etkileyebilir. Bu nedenle bu ilaçlarda karar, ilacın yararı ile olası etkisi birlikte tartılarak verilir.

Antidepresanlar cinsel isteği ve boşalmayı nasıl etkiler?

Serotonin düzeyini artıran antidepresanlar bazı kişilerde cinsel isteği azaltabilir, orgazma ulaşmayı ya da boşalmayı geciktirebilir. Bu etki ilişki sıklığını azaltarak gebe kalma süresini uzatabilir. Erkekte bu ilaçların sperm hücrelerinde bazı değişikliklere yol açabileceğini düşündüren çalışmalar vardır, ancak kanıtlar sınırlıdır. Bu tür yan etkiler fark edildiğinde ilaç değişikliği ya da miktar ayarlaması seçenekleri hekimle konuşulabilir. Bu değişiklikler her zaman hekim kontrolünde ve kademeli olarak yapılır.

Psikiyatrik ilaçlar gebelik planı nedeniyle neden aniden bırakılmamalıdır?

Bu ilaçların aniden bırakılması yoksunluk belirtilerine ve hastalığın yeniden alevlenmesine yol açabilir. Alevlenen depresyon ya da kaygı, gebe kalma sürecini ve gebeliğin kendisini zorlaştırabilir. Bazı ilaçlar gebelikte de sürdürülebilirken bazılarının gebelik öncesinde değiştirilmesi gerekebilir. Bu ayrımı ancak ilacı yazan hekim yapabilir. Gebelik planınızı birkaç ay önceden paylaşmanız, ilacın acele etmeden ve planlı biçimde düzenlenmesi için zaman kazandırır. Bu dönemde terapi gibi ilaç dışı destekler de tedaviye eklenebilir.

Gebelik Planlarken Kullanılan İlaçlar İçin Ne Yapılmalı?

Gebelik planlarken yapılması gereken ilk şey, kadının ve erkeğin kullandığı tüm ilaçların, reçetesiz ürünlerin ve bitkisel takviyelerin bir listesini çıkarıp hekimle birlikte gözden geçirmektir. Bu gözden geçirme iki soruya cevap arar: ilaç gebe kalmayı etkiliyor mu ve gebelik oluşursa bebeğe zarar verebilir mi? Bazı ilaçlar gebe kalmayı etkilemese bile erken gebelikte risk taşıdığı için önceden değiştirilmelidir. Bu konuyu gebelik planlarken ilaçların bırakılıp bırakılmayacağını anlattığımız yazıda ayrıntılı ele aldık.

Gebelik öncesinde hangi ilaçlar mutlaka gözden geçirilmelidir?

• Akne için kullanılan A vitamini türevleri: Gebelikte ciddi risk taşıdıkları için gebelik öncesinde belirli bir süre önce bırakılmaları gerekir.
• Epilepsi ilaçları: Bazıları gebelik öncesinde değiştirilmeli ya da folik asit miktarı yeniden belirlenmelidir.
• Kan sulandırıcılar: Ağızdan alınan bazı türlerin gebelikte başka bir gruba geçirilmesi gerekebilir.
• Tansiyon ilaçları: Bazı tansiyon ilaç grupları gebelikte kullanılmaz ve önceden değiştirilir.

İlacı yazan hekime gebelik planını ne zaman söylemek gerekir?

Gebelik planını, korunmayı bırakmadan önce ilacı yazan hekime söylemek gerekir. Böylece gerekiyorsa ilaç değiştirilir, yeni ilaca uyum sağlanır ve hastalık dengede tutulur. Bu süreç birkaç ay alabilir. Plansız bir gebelik oluştuğunda da ilacı kendi kendinize kesmeden hemen hekiminizle iletişime geçmek önemlidir. Diş tedavisi, eczaneden alınan ilaçlar ve tahliller sırasında da gebelik planınızı belirtmeyi unutmayın. Farklı hekimlerden ilaç kullanıyorsanız her birine güncel listenizi göstermek, gözden kaçan etkileşimleri önler.

Kısacası ilaçların bir kısmı gebe kalmayı geçici olarak zorlaştırabilir, ama çözüm hemen her zaman ilacı bırakmak değil, doğru ilaçla ve doğru zamanda düzenleme yapmaktır. Kadının ve erkeğin kullandığı her ilaç, gebelik planı içinde birlikte değerlendirilmelidir. İlaç listenizi yanınıza alarak, sizi ve eşinizi izleyen ebe ya da hekimle bu düzenlemeyi önceden planlamanızı öneriyoruz.